تفسیر

در شـان نـزول آمـد كه اين آيه طبق مشهور در سرزمين ((جحفه)) در مسيرپيامبر(ص) به سوى مدينه نازل شد، او مى خواهد به ((يثرب)) برود و آن را((مدينة الرسول)) كند، اما با اين حال عشق و دلبستگى او به مكه سخت او را آزارمى دهد.

اينجاست كه نور وحى به قلب پاكش مى تابد و بشارت بازگشت به سرزمين مالوف را به او مى دهد، و مى گويد: ((همان كسى كه قرآن را بر تو فرض كرد تو را به جايگاه و زادگاهت باز مى گرداند)) (ان الذى فرض عليك القرآن لرادك الى معاد).

غم مخور همان خدايى كه موسى را در طفوليت به مادرش باز گرداند، همان خدايى كه او را بعد از يك غيبت ده ساله از مصر به زادگاه اصليش باز گردانيد، همان خدا تو را با قدرت و قوت تمام به مكه باز مى گرداند، و چراغ توحيد را با دست تودر اين سرزمين مقدس بر مى افروزد.

سـپـس مى افزايد در برابر خيره سرى مخالفان سرسخت ((بگو: پروردگار من ازهمه بهتر مى داند چـه كـسـى هدايت را (از سوى او) آورده ، و چه كسى در ضلال مبين است)) (قل ربى اعلم من جا بالهدى ومن هو فى ضلا ل مبين).

راه هـدايـت روشـن است و گمراهى آنها آشكار، آنها بيهوده خود را خسته مى كنند، خدا به خوبى مى داند و دلهاى حق طلب نيز از اين واقعيت آگاه است.

(آيـه)ـايـن آيـه بـه يـكـى ديگر از بزرگترين نعمتهاى پروردگار به پيامبراكرم (ص) پرداخته ، و مـى گـويـد: ((تـو هرگز اين اميد را نداشتى كه اين كتاب (بزرگ آسمانى) به تو القا گردد، لكن رحمت پروردگار تو چنين ايجاب كرد)) (وما كنت ترجوا ان يلقى اليك الكتاب الا رحمة من ربك).

سپس مى افزايد: اكنون به شكرانه اين نعمت بزرگ ((هرگز از كافران پشتيبانى مكن)) (فلا تكونن ظهـيرا للكافرين).

(آيـه)ـدو آيـه پـايـان اين سوره تاكيدى است بر مساله توحيد با تعبيرها واستدلالات گوناگون ، توحيدى كه خمير مايه تمام مسائل دينى است.

در ايـن دو آيـه چـهـار دستور به پيامبر(ص) داده شده و چهار توصيف ازپروردگار به عمل آمده است ، و مجموع بحثهايى را كه در آيات اين سوره آمده تكميل مى كند.

نـخـست مى گويد: ((نبايد (كفار) تو را از آيات خداوند بعد از آن كه بر تو نازل شد باز دارند)) (ولا يصدنك عن آيات اللّه بعد اذ انزلت اليك).

گـرچـه نـهـى مـتـوجـه كـفار است ، اما مفهومش عدم تسليم پيامبر(ص) در برابركارشكنيها و توطئه هاى آنهاست.

و بـه اين ترتيب به پيامبر(ص) دستور مى دهد هنگامى كه آيات الهى نازل شدبايد با قاطعيت روى آن بايستى و به سوى مقصد با قدمهاى محكم پيش بروى كه خدا همراه تو و پشتيبان تو است.

بـه دنـبـال ايـن دسـتـور كـه جنبه نفى داشت ، دستور دوم را كه جنبه اثبات داردصادر كرده ، و مـى گويد ((و به سوى پروردگارت دعوت كن)) (وادع الى ربك)خداوندى كه مالك تو وصاحب اختيار توست ، ومربى وپرورش دهنده تو مى باشد.

سـومـيـن دستور بعد از دعوت به سوى اللّه ، نفى هرگونه شرك و بت پرستى است ، مى گويد: ((و قطعا از مشركان مباش)) (ولا تكونن من المشركين).

كه راه توحيد آشكار است و نورانى ، و رهروان آن بر صراط مستقيمند.

(آيـه)ـبـالاخره چهارمين دستور، تاكيد مجددى است بر نفى هرگونه شرك ، مى فرمايد: ((و هيچ معبود ديگرى را با خدا مخوان)) (ولا تدع مع اللّه الـهاآخر).

اين دستورهاى پى درپى كه هركدام ديگرى را تاكيد مى كند، اهميت مساله توحيد را در برنامه هاى اسلامى روشن مى سازد.

بـه دنـبـال ايـن دسـتورات چهارگانه ، توصيفهاى چهارگانه اى از خدا مى كند، كه آنها نيز تاكيد پى درپى در مساله توحيد است.

نخست مى گويد: ((هيچ معبودى جز او نيست)) (لا اله الا هو).

((همه چيز جز ذات پاك او فانى و نابود مى شود)) (كل شى هالك الا وجهه).

و هـنگامى كه دانستيم تنها چيزى كه در اين عالم باقى مى ماند ذات پاك خداست روشن مى شود هر چيز به نحوى با ذات پاك او پيوند و ارتباط داشته باشداز آن نظر فنا و هلاك براى او نيست.

((حكم و حاكميت (در جهان تكوين و تشريع) مخصوص ذات پاك اوست))(له الحكم).

((و همه به سوى او بازگردانده مى شويد)) (واليه ترجعون).

تـوصـيـفهاى سه گانه اخير مى تواند دليلى بر اثبات توحيد و ترك هرگونه بت پرستى باشد كه در توصيف اول آمده است.

((پايان سوره قصص)).

بـعـد از ذكر ماجراى تكان دهنده ثروتمند جنايتكار يعنى قارون ، در اين آيه بيانى آمده است كه در حقيقت يك نتيجه گيرى كلى از اين ماجراست ، مى فرمايد:آرى ((اين سراى آخرت را (تنها) براى كسانى قرار مى دهيم كه اراده برترى جويى درزمين و فساد را ندارند)) (تلك الدار الا خرة نجعلها للذين لا يريدون علوافى الا رض ولا فسادا).

آنـچـه سـبـب مـحـرومـيـت انـسـان از مـواهـب سـراى آخـرت مى شود درحقيقت همين دو است ((برترى جويى))(استكبار) و((فساد درزمين)) كه همه گناهان درآن جمع است.

لذا قرآن در پايان آيه مى فرمايد: ((و عاقبت نيك براى پرهيزكاران است))(والعاقبة للمتقين).

((عـاقـبـت)) به مفهوم وسيع كلمه ، سرانجام نيك ، پيروزى در اين جهان ، بهشت و نعمتهايش در جهان ديگر است.

(آيـه)ـبعد از ذكر اين واقعيت كه سراى آخرت و نعمتهايش از آن سلطه جويان و مستكبران نيست بـلـكـه مـخـصـوص پرهيزكاران متواضع و حق طلب است ، در اين آيه به بيان يك قانون كلى ـكه آمـيزه اى است از ((عدالت)) و ((تفضل))در مورد پاداش و كيفرـ پرداخته ، مى گويد: ((كسى كه كار نيكى انجام دهد براى اوپاداشى بهتر از آن است)) (من جا بالحسنة فله خير منها).

ايـن هـمان مرحله ((تفضل)) الهى درباره نيكوكاران است يعنى خداوند همچون مردم تنگ چشم نـيـسـت كـه بـه هـنگام رعايت عدالت ، سعى مى كنند مزد و پاداش درست به اندازه عمل باشد او گاهى چندين برابر از لطف بى كرانش پاداش عمل رامى دهد و حداقل آن ده برابر است.

سـپـس بـه ذكـر مـجازات بدكاران پرداخته ، مى گويد: ((و به كسانى كه كارهاى بدانجام دهند، مـجـازات بدكاران جز (به مقدار) اعمالشان نخواهد بود)) (ومن جابالسيئة فلا يجزى الذين عملوا السيئات الا ما كانوا يعملون).

و اين مرحله ((عدل)) پروردگار است ، چرا كه ذره اى بيش از آنچه انجام داده اند كيفر نمى شوند.

آيـه ـ شـان نـزول : هـنـگـامى كه پيامبر(ص) به قصد هجرت از ((مكه)) به سوى مدينه مى آمد به سرزمين ((جحفه)) كه رسيد، به ياد موطنش ((مكه)) افتاد، آثار اين شوق كه با تاثر و اندوه آميخته بود در چهره مباركش نمايان گشت.

در اينجا پيك وحى خدا جبرئيل نازل شد و پرسيد آيا به راستى به شهر وزادگاهت اشتياق دارى ؟.

پيامبر فرمود: آرى !.

جبرئيل عرض كرد: خداوند اين پيام را براى تو فرستاده : ((ان الذى فرض عليك القرآن لرادك الى مـعـاد; آن كـس كـه اين قرآن را بر تو فرض كرده است تو را به سرزمين اصليت باز مى گرداند)) و مى دانيم اين وعده بزرگ سرانجام تحقق يافت.

بـنـابراين آيه فوق يكى از پيشگوئيهاى اعجازآميز قرآن است كه چنين خبرى رابطور قطع و بدون هيچ قيد و شرط بيان كرده و بعد از مدت كوتاهى تحقق يافت.

معمولا ثروتمندان مغرور گرفتار انواعى از جنون مى شوند، يك شاخه آن ((جنون نمايش ثروت)) اسـت ، آنها از اين كه ثروت خود را به رخ ديگران بكشند لذت مى برند، از اين كه سوار مركب راهوار گـران قـيـمـت خـود شـوند و از ميان پا برهنه هابگذرند و گرد و غبار بر صورت آنها بيفشانند و تحقيرشان كنند احساس آرامش خاطر مى كنند!.

بـه هـر حـال قـارون از اين قانون مستثنى نبود، بلكه نمونه بارز آن محسوب مى شد، قرآن در يك جـمـله آن را بيان كرده ، مى فرمايد: ((پس قارون با تمام زينت خود در برابر قومش (بنى اسرائيل) ظاهر شد)) (فخرج على قومه فى زينته).

در ايـنـجـا ـطـبـق معمول ـ مردم دو گروه شدند: اكثريت دنياپرست كه اين صحنه خيره كننده قلبشان را از جا تكان داد و آه سوزانى از دل كشيدند و آرزو كه اى كاش به جاى قارون بودند، حتى يك روز، و يك ساعت ، و يك لحظه ! چه زندگى شيرين و جذابى چه عالم نشاطانگيز و لذت بخشى ؟.

چـنانكه قرآن مى گويد: ((كسانى كه طالب زندگى دنيا بودند گفتند: اى كاش ماهم مثل آنچه به قارون داده شده است داشتيم))! (قال الذين يريدون الحيوة الدنيايا ليت لنا مثل ما اوتى قارون).

((بـه راسـتى كه او بهره عظيمى (از نعمتها) دارد))! (انه لذو حظ عظيم) آفرين بر قارون و بر اين ثروت سرشارش ! چه جاه و جلالى ؟.

در حـقـيـقـت در ايـنـجـا كوره عظيم امتحان الهى داغ شد، از يك سو قارون دروسط كوره قرار گـرفـتـه ، و بـايـد امـتـحان خيره سرى خود را بدهد، و از سوى ديگردنياپرستان بنى اسرائيل در گرداگرد اين كوره قرار گرفته اند.

(آيه)ـولى در مقابل اين گروه عظيم گروه اندكى عالم و انديشمند،پرهيزگار و با ايمان كه افق فكرشان از اين مسائل برتر و بالاتر بود در آنجا حاضربودند، كسانى كه شخصيت را با معيار زر و زور نمى سنجيدند، كسانى كه اين مغزهاى پوك را تحقير مى كردند آرى گروهى از آنها در آنجا بودند.

چنانكه قرآن مى گويد: ((و كسانى كه علم و آگاهى به آنها داده شده بود صدازدند: واى بر شما! (چه مى گوييد؟) ثواب و پاداش الهى براى كسانى كه ايمان آورده اند و عمل صالح انجام مى دهند بهتر است)) (وقال الذين اوتوا العلم ويلكم ثواب اللّه خير لمن آمن وعمل صالحا).

و سپس افزودند: ((اما جز صابران آن را دريافت نمى كنند)) (ولا يلقيها الا الصابرون).

(آيه)ـقارون با اين عمل ، طغيان و سركشى خود را به اوج رسانيد، ولى در تواريخ و روايات در اينجا ماجراى ديگرى نقل شده است كه نشانه نهايت بى شرمى قارون است و آن اين كه : روزى موسى (ع) به قارون گفت : خداوند به من فرمان داده كه زكات مالت را بگيرم ، قارون سر باز زد، و براى تبرئه خـويـش بـه مـبـارزه با موسى (ع) برخاست و جمعى از ثروتمندان بنى اسرائيل را نيز با خودهمراه ساخت.

يـك فـكـر شـيـطـانـى به نظرش رسيد، گفت : بايد به سراغ زن بدكاره اى از فواحش بنى اسرائيل بـفـرسـتـيـم تـا بـه سـراغ موسى برود و او را متهم كند كه با او سروسرى داشته ! به سراغ آن زن فرستادند او نيز اين پيشنهاد را پذيرفت ، اين از يكسو.

از سـوى ديـگـر قـارون بـه سـراغ مـوسـى آمـد و گـفـت : خـوب است بنى اسرائيل راجمع كنى ودستورات خداوند را بر آنها بخوانى ، موسى پذيرفت وآنهارا جمع كرد.

گـفـت : خـداونـد به من دستور داده كه جز او را پرستش نكنيد، صله رحم به جاآوريد و چنين و چنان كنيد، و در مورد مرد زناكار دستور داده است اگر زناى محصنه باشد، سنگسار شود!.

در اينجا گفتند: حتى اگر خود تو باشى ! گفت : آرى ! حتى اگر خود من باشم !.

در ايـنـجـا وقـاحت را به آخرين درجه رساندند و گفتند: ما مى دانيم كه تو خودمرتكب اين عمل شده اى و فورا به دنبال آن زن بدكاره فرستادند.

موسى (ع) رو به او كرد و گفت : به خدا سوگندت مى دهم حقيقت رافاش بگو!.

زن بـدكـاره با شنيدن اين سخن تكان سختى خورد، لرزيد و منقلب شد وگفت : اكنون كه چنين مـى گـويى من حقيقت را فاش مى گويم ، اينها از من دعوت كردند تو را متهم كنم ، ولى گواهى مى دهم كه تو پاكى و رسول خدايى !.

سپس دو كيسه پولى را كه به او داده بودند نشان داد و گفتنيها را گفت.

مـوسـى (ع) بـه سـجـده افـتـاد و گـريست ، در اينجا بود كه فرمان مجازات قارون زشت سيرت توطئه گر صادر شد.

چـنـانـكـه قرآن مجيد مى گويد: ((ما او و خانه اش را در زمين فرو برديم)) (فخسفنابه وبداره الا رض).

عـجـبـا! فرعون در امواج نيل فرو مى رود، و قارون در اعماق زمين ، آبى كه مايه حيات است مامور نابودى فرعونيان مى شود، و زمينى كه مهد آرامش است گورستان قارون و قارونيان.

مسلم است كه در آن خانه ، قارون تنها نبود، او و اطرافيانش ، او وهم سنگرانش.

((و گـروهـى نـداشت كه او را در برابر عذاب الهى يارى كنند، و خود نيزنمى توانست خويشتن را يارى دهد))! (فما كان له من فئة ينصرونه من دون اللّه وماكان من المنتصرين).

(آيـه)ـاين آيه دگرگونى عجيب تماشاچيان ديروز را كه از مشاهده جاه وجلال قارون به وجد و سـرور آمـده بـودنـد منعكس مى كند كه به راستى عجيب وآموزنده است ، مى گويد: ((و آنها كه ديـروز آرزو داشـتـنـد كه به جاى او باشند (آنگاه كه صحنه فرو رفتن او و ثروتش را به قعر زمين ديـدنـد) مـى گـفتند: واى بر ما! گويى خداروزى را بر هر كس از بندگانش بخواهد گسترش مى دهد و بر هر كس بخواهد تنگ مى گيرد)) و كليد آن تنها در دست اوست (واصبح الذين تمنوا مكانه بالا مس يقولون ويكان اللّه يبسط الرزق لمن يشا من عباده ويقدر).

لـذا در مـقام شكر اين نعمت برآمدند و گفتند: ((اگر خداوند بر ما منت نگذارده بود، ما را هم به قعر زمين فرو مى برد))! (لولا ان من اللّه علينا لخسف بنا).

((اى واى ! مثل اين كه كافران هرگز رستگار نمى شوند)) (ويكانه لا يفلح الكافرون) الان حقيقت را با چشم خود مى بينيم ، و نتيجه غرور و غفلت و سرانجام كفر و شهوت را.

سرگذشت عجيب موسى و مبارزه او با فرعون در بخشى از آيات اين سوره مشروحا گذشت.

در ايـن بخش از آيات اين سوره سخن از درگيرى ديگر بنى اسرائيل با مردى ثروتمند و سركش از خودشان به نام قارون به ميان مى آورد.

مـعـروف اسـت كـه او از بـسـتـگـان نزديك موسى (ع) بود، و از نظر اطلاعات وآگاهى از تورات مـعلومات قابل ملاحظه اى داشت ، نخست در صف مؤمنان بود،ولى غرور ثروت او را به آغوش كفر كشيد و به قعر زمين فرستاد، او را به مبارزه باپيامبر خدا وادار نمود و مرگ عبرت انگيزش درسى براى همگان شد.

نـخست مى گويد: ((قارون از قوم موسى بود اما بر آنها ستم و ظلم كرد)) (ان قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم).

علت اين بغى و ظلم آن بود كه ثروت سرشارى به دست آورده بود.

قـرآن مـى گـويد: ((ما آنقدر اموال و ذخائر و گنج به او داديم كه حمل خزائن اوبراى يك گروه زورمند، مشكل بود)) (وآتيناه من الكنوز مـا ان مفاتحه لتنؤابالعصبة اولى القوة).

ببينيم بنى اسرائيل به قارون چه گفتند؟.

قـرآن مى گويد: ((به خاطر بياور زمانى را كه قومش به او گفتند: اين همه خوشحالى (آميخته با غـرور و غـفـلت و تكبر) نداشته باش كه خدا شادى كنندگان مغرور را دوست نمى دارد)) (اذ قال قومه لا تفرح ان اللّه لا يحب الفرحين).

(آيـه)ـبـعد از اين نصيحت ، چهار اندرز پرمايه و سرنوشت ساز ديگر به اومى دهند كه مجموعا يك حلقه پنچ گانه كامل را تشكيل مى دهد.

نخست مى گويند: ((در آنچه خدا به تو داده است سراى آخرت را جستجوكن)) (وابتغ فيما آتيك اللّه الدار الا خرة).

اشاره به اين كه مال و ثروت بر خلاف پندار بعضى از كج انديشان ، چيز بدى نيست ، مهم آن است كه بـبـيـنـيـم در چه مسيرى به كار مى افتد و قارون كسى بود كه باداشتن آن اموال عظيم ، قدرت كارهاى خير اجتماعى فراوان داشت ولى چه سودكه غرورش اجازه ديدن حقايق را به او نداد.

در نـصـيـحـت دوم افـزودند: ((و سهم و بهره ات را از دنيا فراموش مكن))(ولا تنس نصيبك من الدنيا).

اين يك واقعيت است كه هر انسان سهم و نصيب محدودى از دنيا دارد،يعنى اموالى كه جذب بدن او، يـا صـرف لـبـاس و مسكن او مى شود مقدار معينى است ، و مازاد بر آن به هيچ وجه قابل جذب نيست.

مگر يك نفر چقدر مى تواند غذا بخورد؟ چه اندازه لباس بپوشد؟ چندمسكن و چند مركب مى تواند داشـتـه بـاشـد؟ و بـه هـنگام مردن چند كفن با خودمى تواند ببرد؟ پس بقيه خواه و ناخواه سهم ديگران است و انسان امانت دار آنها!.

و چـه زيـبـا فرمود: اميرمؤمنان على (ع): ((اى فرزند آدم ! هر چه بيش از مقدارخوراكت به دست مى آورى خزانه دار ديگران در مورد آن خواهى بود))!.

سومين اندرز اين كه : ((همان گونه كه خدا به تو نيكى كرده است تو هم نيكى كن)) (واحسن كما احسن اللّه اليك).

و به تعبير ديگر همان گونه كه خدا به تو بخشيده است به ديگران ببخش.

بالاخره چهارمين اندرز اين كه : نكند كه اين امكانات مادى تو را بفريبد و آن رادر راه فساد و افساد بـه كـارگـيرى ! ((هرگز فساد در زمين مكن كه خدا مفسدان رادوست ندارد)) (ولا تبغ الفساد فى الا رض ان اللّه لا يحب المفسدين).

ايـن نـيز يك واقعيت است كه بسيارى از ثروتمندان بى ايمان گاه بر اثر جنون افزون طلبى و گاه بـراى بـرترى جويى دست به فساد مى زنند جامعه را به محروميت وفقر مى كشانند همه چيز را در انحصار خود مى گيرند.

(آيـه)ـاكـنـون نـوبـت آن رسيده است كه ببينيم مرد ياغى و ستمگربنى اسرائيل به اين واعظان دلسوز چه پاسخ گفت ؟.

قـارون با همان حالت غرور و تكبرى كه از ثروت بى حسابش ناشى مى شدچنين ((گفت : من اين ثروت را به وسيله دانشى كه نزد من است به دست آورده ام))!(قال انما اوتيته على علم عندى).

اين مربوط به شما نيست كه من با ثروتم چگونه معامله كنم !.

در اينجا قرآن پاسخ كوبنده اى به قارون ـو قارونهاـ مى دهد كه ((آيا اونمى دانست خداوند اقوامى را قـبل از او هلاك كرد كه از او نيرومندتر (و آگاهتر) وثروتمندتر بودند))؟! (اولم يعلم ان اللّه قد اهلك من قبله من القرون من هو اشد منه قوة واكثر جمعا).

تـو مـى گـويـى آنـچـه دارى از طـريق علم و دانشت دارى ، اما فراموش كردى كه ازتو عالمتر و نيرومندتر و ثروتمندتر فراوان بودند، آيا توانستند از چنگال مجازات الهى رهايى يابند؟.

و در پايان آيه با يك جمله كوتاه و پرمعنى هشدار ديگرى به او مى دهد ومى فرمايد: به هنگام نزول عـذاب الهى ((مجرمان از گناهانشان سؤال نمى شوند)) (ولا يسئل عن ذنوبهم المجرمون) اصلا مجالى براى پرسش و پاسخ نيست ، عذابى است قاطع و دردناك و كوبنده و ناگهانى.

يـعنى امروز آگاهان بنى اسرائيل به قارون نصيحت مى كنند و مجال انديشه وپاسخ به او مى دهند اما هنگامى كه اتمام حجت شد و عذاب الهى فرا رسيد، ديگرمجالى براى انديشه يا سخنان ناموزون و كبرآلود نيست ، عذاب الهى همان ونابودى همان !.

در ايـنـجـا سخن از بخش عظيمى از مواهب الهى مى گويد كه هم دليلى است بر مساله توحيد و نفى شرك ـو از اين نظر بحث گذشته را تكميل مى كندـ و هم نمونه اى است از نعمتهاى خداوند كه به خاطر آن شايسته حمد و ستايش است.

نـخـسـت بـه نـعـمـت بـزرگ نـور و روشنايى روز كه مايه هر جنبش و حركت است اشاره كرده ، مـى فرمايد: ((بگو: به من خبر دهيد اگر خداوند شب را تا قيامت بر شماجاودان سازد آيا معبودى جز خدا مى تواند روشنايى براى شما بياورد؟ آيانمى شنويد))؟! (قل اريتم ان جعل اللّه عليكم الليل سرمدا الى يوم القيمة من اله غيراللّه ياتيكم بضيا افلا تسمعون).

(آيـه)ـاين آيه سخن از نعمت ((ظلمت و تاريكى)) به ميان مى آورد،مى فرمايد: ((بگو: به من خبر دهـيد اگر خداوند روز را تا قيامت بر شما جاودان كندچه معبودى غير از اللّه است كه شبى براى شما بياورد تا در آن آرامش يابيد؟ آيانمى بينيد))؟! (قل اريتم ان جعل اللّه عليكم النهار سرمدا الى يوم القيمة من اله غير اللّه ياتيكم بليل تسكنون فيه افلا تبصرون).

(آيـه)ـو در اين آيه كه در حقيقت نتيجه گيرى از دو آيه قبل است مى فرمايد: ((و از رحمت الهى اسـت كـه براى شما شب و روز قرار داد، تا از يك سودر آن آرامش پيدا كنيد، و از سوى ديگر براى تـامـيـن زندگى و بهره گيرى از فضل خداوند تلاش كنيد، و شايد شكر نعمت او را به جا آوريد)) (ومن رحمته جعل لكم الليل والنهار لتسكنوا فيه ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون).

آرى ! گستردگى دامنه رحمت خدا ايجاب مى كند كه تمام وسائل حيات شمارا تامين كند.

(آيـه)ـبـار ديگر پس از ذكر گوشه اى از دلائل توحيد و ابطال شرك به سراغ همان سؤالى مى رود كه در آيات گذشته نيز مطرح شده بود.

مـى فـرمـايـد: ((روزى را (بـه خـاطـر بياوريد) كه خداوند آنها را ندا مى دهد ومى گويد كجايند شريكانى كه براى من مى پنداشتيد))؟! (ويوم يناديهم فيقول اين شركاى الذين كنتم تزعمون).

(آيـه)ـدر اين آيه مى فرمايد: در آن روز ((از هر امتى گواهى بر مى گزينيم))(ونزعنا من كل امة شهيدا).

سـپـس بـه مـشركان بى خبر و گمراه ((مى گوييم : دليل خود را (بر شركتان)بياوريد))؟! (وقلنا هاتوا برهانكم).

اينجاست كه همه مسائل آفتابى مى شود ((و آنها مى دانند كه حق براى خداست)) (فعلموا ان الحق للّه).

((و تمام آنچه را افترا مى بستند از (نظر) آنها گم خواهد شد))! (وضل عنهم ماكانوا يفترون).

ايـن گواهان به قرينه آيات ديگر قرآن ، همان پيامبرانند كه هر پيامبرى گواه امت خويش است ، و پيامبر اسلام (ص) كه خاتم انبياست گواه بر همه انبيا و امتها.

در آيـات گذشته سخن از اين بود كه بعضى از كفار متوسل به اين عذرمى شدند كه اگر ما ايمان بياوريم ، عرب به ما حمله مى كند و ما را از سرزمينمان بيرون مى راند.

در اينجا دو پاسخ ديگر به آن داده شده است.

نـخـسـت مـى فـرمايد: به فرض كه شما ايمان را نپذيرفتيد و در سايه كفر و شرك زندگى مرفه و مـادى پـيـدا كـرديـد، امـا فراموش نكنيد: ((ما بسيارى از شهرهايى را كه مست و مغرور نعمت و زندگى مرفه بودند نابودشان كرديم)) (وكم اهلكنا من قرية بطرت معيشتها).

آرى ! غـرور نعمت آنها را به طغيان دعوت كرد، و طغيان سرچشمه ظلم وبيدادگرى شد، و ظلم ريشه زندگانى آنها را به آتش كشيد.

((پس اين خانه ها و ديار آنهاست كه بعد از آنان جز مدت قليلى كسى در آن سكونت نكرد)) (فتلك مساكنهم لم تسكن من بعدهم الا قليل).

آرى ! شـهـرهـا و خـانـه هاى ويران آنها همچنان خالى و خاموش و بدون صاحب مانده است و اگر كسانى به سراغ آن آمدند افراد كم و در مدت كوتاهى بود.

((و ما وارث آنها بوديم))! (وكنا نحن الوارثين).

جـمله فوق اشاره اى است به مالكيت حقيقى خداوند نسبت به همه چيز، كه اگر مالكيت اعتبارى بـعضى اشيا را موقتا به بعضى انسانها واگذار كند، چيزى نمى گذرد كه همه زائل مى گردد و او وارث همگان خواهد بود.

(آيـه)ـايـن آيـه در حـقـيقت جواب سؤال مقدرى است و آن اين كه : اگرچنين است كه خداوند طـغـيـانگران را نابود مى كند، پس چرا مشركان مكه و حجاز كه طغيانگرى را به حد اعلا رسانيده بودند و جهل و جنايتى نبود كه مرتكب نشوند باعذابش نابود نكرد.

قـرآن مـى گـويد: ((و پروردگار تو هرگز شهرها و آباديها را هلاك نمى كرد تا اين كه در كانون و مـركـز آنها پيامبرى بفرستد كه آيات ما را بر آنان بخواند)) (وما كان ربك مهلك القرى حتى يبعث فى امها رسولا يتلوا عليهم آياتنا).

آرى ! تا اتمام حجت نكنيم و پيامبران را با دستورات صريح نفرستيم مجازات نخواهيم كرد.

تـازه بـعـد از اتـمام حجت مراقب اعمال آنها هستيم ، اگر ظلم و ستمى از آنهاسر زد و مستوجب عـذاب شـدنـد مجازاتشان مى كنيم ((و ما هرگز شهرهايى را هلاك نمى كرديم مگر آن كه اهلش ظالم و ستمگر باشند)) (وما كنا مهلكى القرى الا واهلها ظالمون).

(آيه)ـاين آيه پاسخ سومى است براى گفتار بهانه جويانى كه مى گفتند:اگر ايمان بياوريم عرب بر ما هجوم مى كند و زندگانى ما را به هم مى ريزد.

قرآن مى گويد: ((آنچه به شما داده شده ، متاع زندگى دنيا و زينت آن است))(وما اوتيتم من شى فمتاع الحيوة الدنيا وزينتها).

((ولـى آنـچه نزد خداست (از نعمتهاى بى پايان جهان ديگر، و مواهب معنويش در اين دنيا) بهتر و پايدارتر است)) (وما عنداللّه خير وابقى).

چرا كه تمام نعمتهاى مادى دنيا داراى عوارض ناگوار و مشكلات گوناگونى است و هيچ نعمت مادى خالص از ضرر و خطر يافت نمى شود.

به علاوه نعمتهايى كه در نزد خداست به خاطر جاودانگى آنها و زودگذر بودن مواهب اين دنيا قابل مقايسه با متاع دنيا نيست ،بنابراين هم بهتر و هم پايدارتراست.

بـه ايـن ترتيب در يك مقايسه ساده هر انسان عاقلى مى فهمد كه نبايد آن رافداى اين كرد، لذا در پايان آيه مى فرمايد: ((آيا انديشه نمى كنيد))؟! (افلا تعقلون).

(آيه)ـدر آيات گذشته سخن از كسانى بود كه به خاطر تمتع و بهره گيرى ازنعمتهاى دنيا كفر را بر ايمان و شرك را بر توحيد ترجيح داده اند، در اينجا وضع اين گروه را در قيامت در برابر مؤمنان راستين مشخص مى كند.

نـخـست با يك مقايسه كه به صورت استفهام مطرح شده ، وجدان همگان رابه داورى مى طلبد و مى گويد: ((آيا كسى كه به او وعده نيك داده ايم ، و به آن خواهدرسيد همانند كسى است كه متاع زنـدگى دنيا به او داده ايم ; سپس روز قيامت (براى حساب و جزا) از احضارشدگان خواهد بود))؟ (افـمـن وعـدنـاه وعـدا حـسـنـا فـهو لا قيه كمن متعناه متاع الحيوة الدنيا ثم هو يوم القيمة من المحضرين).

(آيه)ـو به دنبال اين سخن ، صحنه هاى رستاخيز را در برابر كفار مجسم مى كند صحنه هايى كه از تصورش مو بر بدن راست مى شود و اندام را به لرزه درمى آورد.

مـى گـويـد: ((روزى را (به خاطر بياوريد) كه خداوند آنها را ندا مى دهد ومى گويد: كجا هستند همتايانى كه براى من مى پنداشتيد))؟! (ويوم يناديهم فيقول اين شركاى الذين كنتم تزعمون).

اين سؤال يك نوع سرزنش و مجازات است.

(آيـه)ـامـا بـه جاى اين كه آنها به پاسخ پردازند معبودهايشان به سخن درمى آيند و از آنها اظهار تنفر و بيزارى مى كنند، زيرا مى دانيم معبودان گاه بتهاى سنگ و چوبى بودند، و گاه مقدسينى همچون فرشتگان و مسيح ، و گاه جن و شياطين ، دراينجا گروه سوم به سخن مى آيند كه سخن آنها را در اين آيه مى خوانيم :.

((گروهى (از معبودان) كه فرمان عذاب در باره آنها مسلم شده ، مى گويند:پروردگارا! ما اينها [ عـابـدان ] را گـمراه كرديم (آرى) ما آنها را گمراه كرديم همان گونه كه خودمان گمراه شديم (ولـى آنـهـا بـه مـيل خويش به دنبال ما آمدند) ما (از آنها) به سوى تو بيزارى مى جوييم ، آنان در حـقـيـقت ما را نمى پرستيدند بلكه هواى نفس خود را پرستش مى كردند! (قال الذين حق عليهم القول ربنا هؤلا الذين اغوينااغويناهم كما غوينا تبرانا اليك ما كانوا ايانا يعبدون).

(آيـه)ـبـه دنـبال سؤالى كه از آنها درباره معبودهايشان مى شود و آنها درپاسخ عاجز مى مانند، به آنان ((گفته مى شود: شما معبودهايتان را (كه شريك خدامى پنداشتيد) بخوانيد)) تا به يارى شما برخيزند! (وقيل ادعوا شركاكم).

آنـهـا بـا اين كه مى دانند در آنجا كارى از دست معبودان ساخته نيست ، بر اثرشدت وحشت و يا به خـاطـر اطـاعـت فـرمـان خدا دست تقاضا به سوى معبودانشان دراز مى كنند و ((آنها را به كمك مى خوانند)) (فدعوهم).

ولى پيداست ((جوابى به آنها نمى دهند)) و دعوت آنها را لبيك نمى گويند(فلم يستجـيبوا لهم).

در اين هنگام است كه ((عذاب الهى را در برابر چشم خود مى بينند)) (وراواالعذاب).

((و آرزو مى كنند كه اى كاش هدايت يافته بودند)) (لو انهم كانوا يهتدون).

چـرا كـه هر دست و پايى در آنجا كنند جز ناكامى و رسوايى نتيجه اى نخواهدداشت ، چون تنها راه نجات ايمان و عمل صالح بوده كه آنها فاقد آنند.

(آيـه)ـبـه دنـبـال سـؤال از مـعـبودهاى آنه، سؤال ديگرى از عكس العمل آنان در برابر پيامبران مى شود، مى فرمايد: ((و روزى را (به خاطر بياوريد) كه خداوندآنها را ندا مى دهد و مى گويد: چه پاسخى به پيامبران (من) گفتيد))؟! (ويوم يناديهم فيقول ماذا اجبتم المرسلين).

و مسلما آنها پاسخى ندارند، آيا بگويند دعوت آنها را اجابت كرديم كه اين دروغ است و دروغ در آن صـحـنـه خـريـدار نـدارد؟ يـا بـگـويند تكذيبشان كرديم ، به آنهاتهمت زديم ، ساحرشان ناميديم مـجـنـونـشـان خـوانديم ؟! بر ضد آنها دست به پيكارمسلحانه زديم هر چه بگويند مايه بدبختى و رسوايى است !.

(آيـه)ـلـذا در ايـن آيه مى فرمايد: ((در آن روز همه اخبار بر آنها پوشيده مى ماند)) و هيچ پاسخى براى گفتن در اختيار ندارند (فعميت عليهم الا نبا يومئذ).

((حتى نمى توانند از يكديگر سؤالى كنند)) و پاسخى از هم بشنوند (فهم لا يتسالون).

و بـه ايـن تـرتـيـب هـمه خبرها بر آنها پوشيده مى شود، هيچ پاسخى در برابر اين سؤال كه جواب پيامبران را چه داديد پيدا نمى كنند.

(آيـه)ـو از آنـجـا كـه روش قـرآن ايـن اسـت كه هميشه درها را به روى كافران و گنهكاران باز مـى گـذارد تـا در هر مرحله اى از فساد و آلودگى باشند بتوانند به راه حق برگردند، در اين آيه مـى افـزايـد: ((امـا كسى كه توبه كند و ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد اميد است از رستگاران باشد)) (فاما من تاب وآمن وعمل صالحا فعسى ان يكون من المفلحين).

(آيـه)ـايـن آيـه در حـقـيـقت دليلى است بر نفى شرك و بطلان عقيده مشركان ، مى فرمايد: ((و پروردگار تو هر چه را بخواهد خلق مى كند، و (هر چه رابخواهد) بر مى گزيند)) (وربك يخلق ما يشا ويختار).

آفرينش به دست اوست و تدبير و اختيار و گزينش نيز به اراده و فرمان اوست.

((آنها در برابر او اختيارى ندارند)) (ما كان لهم الخيرة).

اخـتـيـار آفرينش با اوست ، اختيار شفاعت به دست او، و اختيار ارسال پيامبران نيز به اراده اوست ، خـلاصـه اخـتـيـار هـمـه چيز بستگى به مشيت ذات پاك او دارد با اين حال چگونه آنها راه شرك مى پويند و چگونه به سوى غيرخدا مى روند؟!.

لـذا در پـايـان آيـه مى فرمايد: ((منزه است خداوند و برتر و بالاتر است ازهمتايانى كه براى او قائل مى شوند)) (سبحان اللّه وتعالى عما يشركون).

(آيـه)ـايـن آيـه كه سخن از علم گسترده خداوند مى گويد در حقيقت تاكيدى است و يا دليلى است براى آنچه در آيه قبل از اختيار و مشيت گسترده خداوند بيان شد.

مـى فـرمـايـد: ((و پـروردگـار تو مى داند آنچه را سينه هاشان پنهان مى دارد، و آنچه را كه آشكار مى كنند)) (وربك يعلم ما تكن صدورهم وما يعلنون).

ايـن احـاطه او بر همه چيز دليلى است بر اختيار او نسبت به همه چيزو ضمنا تهديدى است براى مشركان كه گمان نكنند خدا از نيات و توطئه هاى آنهاآگاه نيست.

(آيه)ـاين آيه كه در حقيقت ، حكم نتيجه گيرى و توضيح براى آيات گذشته در زمينه نفى شرك دارد، چهار وصف از اوصاف الهى را منعكس مى كند كه همه فرع بر خالقيت و مختار بودن اوست.

نخست مى گويد: ((و او خدايى است كه معبودى جز وى نيست)) (وهواللّه لا اله الا هو).

بنابراين آنها كه به بهانه شفاعت و مانند آن دست به دامن بتها مى زنند،سخت در اشتباهند.

ديـگـر ايـن كـه تـمام نعمتها چه در اين جهان و چه در آن جهان همه از ناحيه اوست ، و اين لازمه خـالـقيت مطلقه او مى باشد، لذا مى افزايد: ((هر حمد و ستايشى براى اوست در اين جهان و جهان ديگر)) (له الحمد فى الا ولى والا خرة).

سوم اين كه : ((حاكميت (نيز) از آن اوست)) (وله الحكم).

بديهى است وقتى خالق و مختار او باشد، حاكميت تكوين و تشريع نيز دراختيار او خواهد بود.

چـهـارم ايـن كـه : ((و همه شما (براى حساب و پاداش و كيفر) به سوى اوبازگردانده مى شويد)) (واليه ترجعون).

اوسـت كه شما را آفريده ، و اوست كه از اعمال شما آگاه است و اوست كه حاكم يوم الجزا مى باشد، بنابراين حساب و جزاى شما نيز به دست او خواهد بود.

ايـن آيـه پـرده از روى اين حقيقت بر مى دارد كه : ((تو نمى توانى كسى را كه دوست دارى هدايت كنى ، ولى خداوند هر كس را بخواهد هدايت مى كند، و او ازهدايت يافتگان آگاهتر است)) (انك لا تهدى من احببت ولكن اللّه يهدى من يشاوهو اعلم بالمهتدين).

مـنظور از هدايت در اينجا ((ارائه طريق)) نيست ، چرا كه ارائه طريق كار اصلى پيامبر(ص) است و بـدون اسـتثنا راه را به همه نشان مى دهد، بلكه منظور از هدايت در اينجا ((ايصال به مطلوب)) و رسانيدن به سر منزل مقصود است.

بـه هر حال اين آيه يك نوع دلدارى براى پيامبر(ص) است كه به اين واقعيت توجه كند نه اصرار بر شرك از ناحيه گروهى از بت پرستان مكه بى دليل است ، و نه ايمان مخلصانه مردم حبشه يا نجران و امثال سلمانها و بحيراها و هرگز از عدم ايمان گروه اول نگرانى به خود راه ندهد.

(آيـه)ـدر ايـن آيـه سخن از كسانى مى گويد كه در دل به حقانيت اسلام معترف بودند ولى روى ملاحظات منافع شخصى ، حاضر به قبول ايمان نبودندمى فرمايد: ((آنها گفتند: ما اگر هدايت را هـمراه تو پذيرا شويم (و از آن پيروى كنيم) مارا از سرزمينمان مى ربايند))! (وقالوا ان نتبع الهدى معك نتخطف من ارضنا).

ايـن سـخـن را كـسـانى مى گويند كه قدرت پروردگار را ناچيز مى شمرند ونمى دانند چگونه او يارانش را يارى و دشمنانش را درهم مى شكند.

لـذا قرآن در پاسخ آنها چنين مى گويد: ((آيا ما حرم امنى در اختيار آنها قرارنداديم كه ثمرات هر چيزى (از هر شهر و ديارى) به سوى آن آورده مى شود رزقى است از جانب ما))؟! (اولم نمكن لهم حرما آمنا يجبى اليه ثمرات كل شى رزقامن لدنا).

((ولى بيشترشان نمى دانند)) (ولكن اكثرهم لا يعلمون).

خـداوندى كه سرزمين شوره زار و سنگلاخ بى آب و درختى را حرم امن قرارداد، و آن چنان دلها را متوجه آن ساخت كه بهترين محصولات از نقاط مختلف جهان را به سوى آن مى آورند، قدرت خود را به خوبى نشان داده است.

بنابراين چگونه ممكن است خداوند بعد از اسلام شما را از آن محروم سازد،دل قوى داريد و ايمان بياوريد.

از آنـجا كه در آيات گذشته سخن از بهانه هايى بود كه مشركان براى عدم تسليم در مقابل حقايق قـرآن مطرح مى كردند، در اينجا از دلهاى آماده اى سخن مى گويد كه با شنيدن اين آيات ، حق را پيدا كرده و به آن سخت وفادار ماندند، و ازجان و دل تسليم آن شدند، در حالى كه قلبهاى تاريك جاهلان متعصب كمترين اثرى از خود نشان نداد!.

مـى فـرمـايـد: ((و مـا آيات قرآن را يكى بعد از ديگرى براى آنها آورديم شايدمتذكر شوند)) (ولقد وصلنا لهم القول لعلهم يتذكرون).

(آيـه)ـولى ((كسانى كه قبلا كتاب آسمانى به آنها داده ايم (از يهود ونصارى) به آن [ قرآن ] ايمان مـى آورنـد)) (الـذيـن آتيناهم الكتاب من قبله هم به يؤمنون) چرا كه آن را هماهنگ با نشانه هايى مى بينند كه در كتب آسمانى خوديافته اند.

(آيـه)ـسپس مى افزايد: ((و هنگامى كه (اين آيات) بر آنها خوانده مى شودمى گويند: به آن ايمان آورديـم ، ايـنـهـا مسلما حق است ، و از سوى پروردگار ما است))(واذا يتلى عليهم قالوا آمنا به انه الحق من ربنا).

سـپـس اضـافـه مى كند: نه تنها امروز تسليم سخنان پروردگاريم كه ما پيش ازاين هم مسلمان بوديم)) (انا كنا من قبله مسلمين).

(آيـه)ـسـپـس قرآن به پاداش عظيم اين گروه تقليدشكن و حق طلب پرداخته چنين مى گويد: ((آنها كسانى هستند كه اجر و پاداششان را به خاطر صبر وشكيبائيشان دو بار دريافت مى دارند))! (اولئك يؤتون اجرهم مرتين بما صبروا).

يك بار به خاطر ايمان به كتاب آسمانى خودشان كه به راستى نسبت به آن وفادار و پايبند بودند، و يك بار هم به خاطر ايمان آوردن به پيامبر اسلام ، پيامبرموعودى كه كتب پيشين از او خبر داده بود.

سپس به يك رشته از اعمال صالح آنها كه هر يك از ديگرى ارزنده تر است اشاره مى كند اين اعمال عبارتند از ((دفع سيئات به وسيله حسنات)) ((انفاق ازنعمتهاى الهى)) و ((برخورد بزرگوارانه با جاهلان)) كه به انضمام ((صبر و شكيبايى)) كه در جمله قبل آمد، چهار صفت ممتاز مى شود.

نخست مى گويد: ((آنها به وسيله نيكيه، بديها را دفع مى كنند)) (ويدرؤن بالحسنة السيئة).

ديگر اين كه : ((از آنچه به آنان روزى داده ايم انفاق مى كنند)) (ومما رزقناهم ينفقون).

نـه تنها از اموال و ثروتشان كه از علم و دانش و نيروى فكرى و جسمى ووجاهت اجتماعيشان كه همه مواهب و روزيهاى الهى است در راه نيازمندان مى بخشد.

(آيه)ـو بالاخره آخرين امتياز عملى آنان اين است كه : ((هرگاه سخن لغو وبيهوده اى را بشنوند از آن روى مى گردانند)) (واذا سمعوا اللغو اعرضوا عنه).

هـرگـز ((لـغـو)) را بـا ((لـغـو)) پـاسـخ نمى گويند، و جهل را با جهل جواب نمى دهند،بلكه به بيهوده گويان ((مى گويند: اعمال ما از آن ماست و اعمال شما از آن خودتان))!(وقالوا لنا اعمالنا ولكم اعمالكم).

سـپـس مى افزايد: آنها با جاهلان بيهوده گو و كسانى كه با سخنان موذيانه سعى مى كنند اعصاب افراد با ايمان و نيكوكار را در هم بريزند، وداع مى گويند وگفتارشان اين است : ((سلام بر شما ما طالب جاهلان نيستيم))! (سلا م عليكم لا نبتغى الجاهلين).

مـا نـه اهـل زشـت گويى و جهل و فساديم ، و نه خواهان آن ، ما خواهان دانشمندان روشن ضمير و علماى عامل و مؤمنان راستين هستيم.

آرى ! ايـن بزرگوارانند كه مى توانند رسالت ايمان را در خود پذيرا شوند و دربرابر انواع ناملايمات براى رسيدن به سر منزل ايمان مقاومت به خرج دهند.

از آنـجـا كه در آيات گذشته سخن از ارسال پيامبر(ص) به عنوان انذاركننده وبيم دهنده بود در اين آيه به لطفى كه بر وجود پيامبر(ص) مترتب است اشاره كرده ،مى گويد: ((هرگاه ما (پيش از فـرسـتـادن پـيامبرى) آنها را به خاطر اعمالشان مجازات مى كرديم ، مى گفتند: پروردگارا! چرا رسـولـى بـراى ما نفرستادى تا آيات تو را پيروى كنيم و از مؤمنان باشيم)) اگر به خاطر اين نبود مجازات آنها به جهت اعمال وكفرشان حتى نياز به ارسال پيامبر نداشت (ولولا ان تصيبهم مصيبة بما قدمت ايديهم فيقولوا ربنا لولا ارسلت الينا رسولا فنتبع آياتك ونكون من المؤمنين).

در حقيقت آيه اشاره به اين نكته است كه راه حق روشن است ، و هر عقلى حاكم به بطلان شرك و بـت پـرسـتى است ، و زشتى بسيارى از اعمال آنها همچون مظالم و ستمها از مستقلات حكم عقل مى باشد.

(آيـه)ـسـپـس بـه بـهـانـه جـوئيـهـاى آنـها اشاره مى كند كه آنها بعد از ارسال رسل نيز دست از بهانه گيرى برنداشتند، و باز به راههاى انحرافى خود ادامه دادند.

مـى گـويـد: ((پـس هـنگامى كه حق از نزد ما براى آنها آمد گفتند: چرا به اين پيامبرمثل همان چـيـزى كـه به موسى داده شد اعطا نگرديده است))؟! (فلما جاهم الحق من عندنا قالوا لولا اوتى مثل ما اوتى موسى).

چـرا عـصاى موسى در دست او نيست ؟ چرا يد بيضا ندارد؟ چرا دريا براى او شكافته نمى شود؟ چرا دشمنانش غرق نمى شوند؟ چرا و چرا؟!.

قـرآن به پاسخ اين بهانه جويى ها پرداخته ، مى گويد: ((مگر (بهانه جويانى همانند اينها) معجزاتى را كه در گذشته به موسى داده شده انكار نكردند))؟! (اولم يكفروا بما اوتى موسى من قبل).

((گـفتند: اين دو (موسى و هارون) دو نفر ساحرند كه دست به دست هم داده اند (تا ما را گمراه كنند) و گفتند: ما به هركدام از آنها كافريم))! (قالوا سحران تظاهرا وقالوا انا بكل كافرون).

(آيه)ـبه هر حال مشركان لجوج اصرار داشتند كه چرا پيامبر اسلام (ص)معجزاتى همچون موسى نـداشـتـه اسـت ؟ و از سـوى ديـگر نه به گفته ها و گواهى تورات درباره علائم پيامبر(ص) اعتنا مى كردند، و نه به قرآن مجيد و آيات پرعظمتش.

لذا قرآن ، روى سخن را به پيامبر (ص) كرده ، مى گويد: ((بگو: اگر شما راست مى گوييد (كه اين دو كتاب از سوى خدا نيست) كتابى روشنتر و هدايت بخشتر ازآنها از سوى خدا بياوريد تا من از آن پيروى كنم)) (قل فاتوا بكتاب من عنداللّه هواهدى منهما اتبعه ان كنتم صادقين).

اگـر چـيزى در دست پيامبراسلام جز اين قرآن نبود براى اثبات حقانيت دعوتش كفايت مى كرد، ولى آنها حق طلب نيستند بلكه مشتى بهانه جويانند.

(آيه)ـسپس اضافه مى كند: ((اگر اين پيشنهاد تو را نپذيرند بدان كه آنان ازهوسهاى خود پيروى مى كنند))! (فان لم يستجـيبوا لك فاعلم انما يتبعون اهواهم).

((و آيـا گـمـراهـتر از آن كس كه پيروى هواى نفس خويش كرده و هيچ هدايت الهى را نپذيرفته كسى پيدا مى شود))؟ (ومن اضل ممن اتبع هويه بغير هدى من اللّه).

((مسلما خداوند قوم ستمگر را هدايت نمى كند))! (ان اللّه لا يهدى القوم الظالمين).

در روايـات متعددى آيه فوق به كسانى تفسير شده است كه امام و رهبر الهى را نپذيرفته اند و تنها به آراى خويش تكيه مى كنند.

ايـن روايات در حقيقت از قبيل مصداق روشن است و به تعبير ديگر انسان نيازمند به هدايت الهى اسـت ، ايـن هـدايت گاهى در كتاب آسمانى منعكس مى شود،و گاه در وجود پيامبر و سنت او، و گاه در اوصياى معصومش ، و گاه در منطق عقل و خرد.

مـهـم آن اسـت كـه انـسان در خط هدايت الهى باشد و نه هواى نفس ، تا بتواند ازاين انوار هدايت بهره مند گردد.

آيـه ـ شـان نزول : در مورد نزول اين آيه و چهار آيه بعد از آن روايات گوناگونى نقل شده كه قدر مـشـتـرك هـمه آنها ايمان آوردن گروهى از علماى يهود ونصارى و افراد پاكدل به آيات قرآن و پيامبر اسلام (ص) است.

از جمله : از ((سعيدبن جبير)) نقل شده كه : اين آيات در باره هفتاد نفر ازكشيشهاى مسيحى نازل شـده كـه ((نـجـاشـى)) آنـها را براى تحقيق از ((حبشه)) به ((مكه))فرستاد، هنگامى كه پيامبر اسلام (ص) سوره يس را براى آنها تلاوت كرد اشك شوق ريختند و اسلام آوردند.

در اينجا با هشتمين صحنه از اين ماجراى بزرگ روبه رو مى شويم.

مـوسـى (ع) فرمان نبوت و رسالت را در آن شب تاريك و در آن سرزمين مقدس از خداوند دريافت نمود، به مصر آمد و برادرش هارون را باخبر ساخت ،هردو به سراغ فرعون رفتند.

چـنـانكه قرآن مى گويد: ((هنگامى كه موسى با معجزات روشن ما به سراغ آنهاآمد، آنها گفتند: اين چيزى جز سحر نيست كه به دروغ (به خدا) بسته شده است))!(فلما جاهم موسى باياتنا بينات قالوا ما هذا الا سحر مفترى).

((ما هرگز چنين چيزى را در نياكان خود نشنيده ايم))! (وما سمعنا بهذا فى آبائنا الا ولين).

آنها به حربه سحر متوسل شدند همان حربه اى كه همه جباران و گمراهان درطول تاريخ در برابر معجزات انبيا به آن متوسل مى شدند.

(آيه)ـاما ((موسى (در پاسخ آنها با لحن تهديدآميزى چنين) گفت :پروردگار من از حال كسانى كـه هـدايت را از نزد او براى مردم مى آورند آگاه تر است ،و همچنين از كسانى كه سرانجام دنيا و آخرت از آنهاست)) (وقال موسى ربى اعلم بمن جا بالهدى من عنده ومن تكون له عاقبة الدار).

اشاره به اين كه خدا به خوبى از حال من و حقانيت دعوت من آگاه است ، هرچند شما مرا متهم به دروغ كنيد.

از ايـن گـذشـتـه مـطمئن باشيد اگر من دروغگو باشم ظالم هستم ((و ظالمان هرگزرستگار نخواهند شد)) (انه لا يفلح الظالمون).

(آيه)ـدر اينجا با نهمين صحنه از اين تاريخ پرماجرا و آموزنده مواجه مى شويم.

آوازه پـيـروزى مـوسـى (ع) بر ساحران و ايمان ساحران در سراسر مصر پيچيد وموقعيت حكومت فـرعـونـيان سخت به خطر افتاد بايد افكار عمومى را به هر قيمتى كه هست از اين مساله منحرف ساخت و يك سلسله مشغوليات ذهنى كه بتواندمردم را اغفال و تحميق كند فراهم ساخت.

فـرعـون در ايـن زمينه به مشورت نشست ، و در نتيجه فكرش به چيزى رسيدكه در اين آيه آمده اسـت : ((فـرعـون گفت : اى جمعيت اشراف ! من خدايى جز خودم براى شما سراغ ندارم))! (وقال فرعون يا ايها الملا ما علمت لكم من اله غيرى).

خداى زمينى مسلما منم ! و اما خداى آسمان دليلى بر وجود او در دست نيست ، اما من احتياط را از دست نمى دهم و به تحقيق مى پردازم !.

سـپـس رو بـه وزيـرش هـامـان كـرد گفت : ((اى هامان ! برايم آتشى بر گل بيفروز)) وآجرهاى محكمى بساز (فاوقد لى يا هامان على الطين).

((و بـراى مـن برج بلندى ترتيب ده تا از خداى موسى خبر گيرم ; هر چند من گمان مى كنم او از دروغگويان است))! (فاجعل لى صرحا لعلى اطلع الى اله موسى وانى لا ظنه من الكاذبين).

هـنگامى كه ساختمان به اتمام رسيد، روزى فرعون با تشريفاتى به آنجا آمد،و شخصا از برج عظيم بالا رفت.

مـعروف است تيرى به كمان گذاشت به آسمان پرتاب كرد تير بر اثر اصابت به پرنده اى ، و يا طبق توطئه قبلى خودش خون آلود بازگشت فرعون از آنجا پايين آمد وبه مردم گفت : برويد و فكرتان راحت باشد خداى موسى را كشتم !.

حتما گروهى از ساده لوحان و مقلدان چشم و گوش بسته حكومت وقت اين خبر را باور كردند و در همه جا پخش نمودند، و از آن سرگرمى تازه اى براى اغفال مردم مصر ساختند.

(آيـه)ـقـرآن سـپس به استكبار فرعون و فرعونيان و عدم تسليم آنها دربرابر ((مبدا)) و ((معاد)) ـكـه ريشه جنايات آنها نيز از انكار همين دو اصل سرچشمه مى گرفت ـ پرداخته چنين مى گويد: ((فـرعـون و لـشـكـريانش به ناحق در زمين استكباركردند (و خدا را كه آفريننده بزرگ زمين و آسـمان است انكار نمودند) و گمان كردندكه (قيامتى در كار نيست ، و) به سوى ما باز گردانده نمى شوند)) (واستكبر هووجنوده فى الا رض بغير الحق وظنوا انهم الينا لا يرجعون).

(آيـه)ـامـا بـبـينيم سرانجام اين كبر و غرور به كجا رسيد، قرآن مى گويد: ((مااو و لشكريانش را گرفتيم و آنها را در دريا پرتاب كرديم))! (فاخذناه وجنوده فنبذناهم فى اليم).

آرى ! مـرگ آنـهـا را به دست عامل حياتشان سپرديم ، و نيل را كه رمز عظمت وقدرت آنها بود به گورستانشان مبدل ساختيم !.

و در پـايـان آيـه روى سـخـن را به پيامبر اسلام كرده ، مى فرمايد: ((پس ببين عاقبت كار ظالمان چگونه بود))؟ (فانظر كيف كان عاقبة الظالمين).

(آيـه)ـبـعـد مـى افـزايـد: ((و آنان [ فرعونيان ] را پيشوايانى قرار داديم كه به آتش (دوزخ) دعوت مـى كـنـنـد و روز رسـتاخيز يارى نخواهند شد)) (وجعلناهم ائمة يدعون الى النار ويوم القيمة لا ينصرون).

همان گونه كه در اين جهان ائمه ضلال بودند، در آنجا نيز پيشوايان دوزخند.

(آيـه)ـباز براى تاكيد بيشتر، قرآن چهره آنها را در دنيا و آخرت ، چنين ترسيم مى كند: ((و در اين دنـيـا نـيز لعنتى بدنبال آنان قرار داديم ; و روز قيامت از زشت رويانند)) (واتبعناهم فى هذه الدنيا لعنة ويوم القيمة هم من المقبوحين).

لـعـنـت خدا كه همان طرد از رحمت است ، و لعنت فرشتگان و مؤمنان كه نفرين است ، هر صبح و شام و هر وقت و بى وقت نثار آنها مى شود.

(آيه)ـدر اينجا به دهمين صحنه يعنى ; آخرين بخش از آيات مربوطبه داستان پرماجراى موسى (ع) مـى رسـيـم ، كه سخن از نزول احكام ، و تورات مى گويد: يعنى زمانى كه دوران ((نفى طاغوت)) پايان گرفته ، و دوران سازندگى واثبات آغاز مى شود.

نخست مى فرمايد: ((و ما به موسى كتاب آسمانى داديم بعد از آن كه اقوام قرون نخستين را هلاك كـرديـم (كتابى كه) براى مردم بصيرت آفرين بود، و مايه هدايت و رحمت تا متذكر شوند)) (ولقد آتينا موسى الكتاب من بعد ما اهلكناالقرون الا ولى بصائر للناس وهدى ورحمة لعلهم يتذكرون).

(آيه)ـسپس به بيان اين حقيقت مى پردازد كه آنچه را در باره موسى وفرعون با تمام ريزه كاريهاى دقيق آن بيان كرديم ، خود دليلى است بر حقانيت قرآن تو، چرا كه تو در اين صحنه ها هرگز حاضر نبودى و اين ماجرا را با چشم نديدى بلكه اين لطف خدا بود كه اين آيات را براى هدايت مردم بر تو نازل كرد.

مـى گـويـد: ((و تـو در جـانب غربى نبودى هنگامى كه ما فرمان نبوت را به موسى داديم ، و تو از شاهدان (اين ماجراها) محسوب نمى شدى)) (وما كنت بجانب الغربى اذ قضينا الى موسى الا مر وما كنت من الشاهدين).

(آيه)ـسپس مى افزايد: ((ولى ما اقوامى را در اعصار مختلف خلق كرديم ،و زمانهاى طولانى بر آنها گـذشـت)) كـه آثـار انبيا از دلهايشان محو شد; پس تو را باكتاب آسمانيت فرستاديم (ولكنا انشانا قرونا فتطاول عليهم العمر).

((تو هرگز در ميان مردم مدين اقامت نداشتى تا (از وضع آنان آگاه باشى و)آيات ما را براى آنها [ مشركان مكه ] بخوانى)) (وما كنت ثاويا فى اهل مدين تتلواعليهم آياتنا).

((ولى ما بوديم كه تو را فرستاديم)) و اين آيات را در اختيارت قرار داديم (ولكنا كنا مرسلين).

(آيـه)ـبـاز براى تاكيد همين معنى مى افزايد: ((تو در كنار طور نبودى زمانى كه ما ندا داديم)) و فرمان نبوت را به نام موسى صادر كريم (وما كنت بجانب الطوراذ نادينا).

((ولـى ايـن رحـمـتى از سوى پروردگارت بود (كه اين اخبار را در اختيار تو نهاد)تا به وسيله آن قـومـى را انـذار كـنى كه پيش از تو هيچ انذاركننده اى براى آنها نيامده است شايد متذكر شوند)) (ولكن رحمة من ربك لتنذر قوما ما اتيهم من نذير من قبلك لعلهم يتذكرون).